11 ліпеня 1705 года ў гісторыі Беларусі і Уніяцкай Царквы застаўся як адзін з самых трагічных і крывавых эпізодаў. У Полацкім Сафійскім саборы маскоўскі цар Пётр I і яго салдаты забілі пяцёх манахаў-базыльянаў. Гэтая падзея стала адлюстраваннем рэлігійнай нецярпімасці і напружаных адносін паміж Масквой і ўніяцкім светам Рэчы Паспалітай.
На пачатку XVIII стагоддзя беларускія землі ўваходзілі ў склад Вялікага Княства Літоўскага ў Рэчы Паспалітай. Большасць насельніцтва тут была ўніяцкай (грэка-каталіцкай) пасля Берасцейскай уніі 1596 года. Базыльянскі ордэн (Чын Святога Васіля Вялікага) адыгрываў ключавую ролю ў духоўным і культурным жыцці ўніятаў. Полацкі Сафійскі сабор быў адным з важнейшых цэнтраў уніяцтва.
У 1700 годзе пачалася Вялікая Паўночная вайна. Пётр I, саюзнік караля Аўгуста II, у 1705 годзе вёў свае войскі праз беларускія землі. У Віцебску цар ужо выявіў рэзка антыўніяцкія настроі: загадаў знішчаць іконы блаславёнага Язафата Кунцэвіча і пагражаў спаліць яго мошчы, якія захоўваліся ў Полацку. Манахі загадзя перанеслі іх у бяспечнае месца.
Напрыканцы чэрвеня 1705 года маскоўскія войскі падышлі да Полацка. 11 ліпеня (па старым стылі — 30 чэрвеня) цар, ужо моцна падпіты, разам са сваёй світай увайшоў у Сафійскі сабор падчас вячэрняй малітвы. Ён падышоў да алтара блаславёнага Язафата і запытаў у ераманаха Тэафана Кальбячынскага, чыя гэта ікона. Манах растлумачыў, што гэта ікона мучаніка, забітага ў Віцебску. Пётр запытаў, хто дазволіў шанаваць яго як святога. «Папа», — адказаў манах. «Значыць, ты ўніят?» — «Так».
Пасля гэтага цар ударыў манаха палкай, даў аплявуху, спусціў на яго свайго сабаку і пракалоў шабляй. Гэта стала пачаткам разні. Разам з айцом Тэафанам Кальбячынскім загінулі айцы Канстанцін Заячкоўскі, Якуб Кнышэвіч і Якуб Кізікоўскі. Па розных крыніцах, іх катавалі, секлі шаблямі, вешалі, цела спальвалі або кідалі ў Дзвіну. Яшчэ некалькі манахаў (да сямі) былі цяжка параненыя і кінутыя ў турму. Апісанні падзей крыху разыходзяцца ў дэталях, але сутнасць застаецца нязменнай: гэта была імпульсіўная, п’яная расправа, выкліканая рэлігійнай нянавісцю да ўніяцтва і папскай улады.
Традыцыйна гістарычныя крыніцы называюць чатырох забітых манахаў, але ў беларускай грэка-каталіцкай традыцыі іх шануюць як пяцёра полацкіх мучанікаў. Чатыры забітыя: айцец Канстанцін Заячкоўскі (вікарый манастыра) — часам называецца першай ахвярай, айцец Тэафан Кальбячынскі (прапаведнік) — адна з цэнтральных асобаў апісанняў, айцец Якуб Кнышэвіч (рэгент хору), айцец Якуб Кізікоўскі (былы настаяцель манастыра). Пяты мучанік - брат Язэп Анкудовіч, яго цяжка параненага (праколаты шабляй дзесяць разоў) лічылі мёртвым, але ён выжыў. У беларускай традыцыі яго ўключаюць у лік Полацкіх мучанікаў. Іншыя манахі (напрыклад, айцец Клімент Разнятоўскі, брат Мялет Кандратовіч і інш.) таксама пацярпелі, але не загінулі адразу.
У Рэчы Паспалітай і сярод уніятаў вестка пра разню хутка разышлася і выклікала шок і абурэнне. Кіеўскі ўніяцкі мітрапаліт Леў Шлюбіч-Заленскі 18 жніўня 1705 года даслаў падрабязную справаздачу ў Кангрэгацыю прапаганды веры ў Рым. Падзея ўзмацніла антымаскоўскія настроі і паказала небяспеку расійскага ўмяшання ў рэлігійныя справы. У Вільні базыльяне ўцякалі пры набліжэнні цара, а сам Пётр, пачуўшы згадку пра Полацк ад віленскага біскупа, ледзь не ўчыніў новы канфлікт. У Еўропе падзея ўзмацніла ўяўленне пра Пятра I як пра дэспата і «варвара», нягледзячы на яго рэформы. Яна выкарыстоўвалася ў прапагандзе, каб паказаць небяспеку расійскай экспансіі для каталіцкага свету.
У Расіі афіцыйная гістарыяграфія часта замоўчвала або мінімізавала інцыдэнт, прадстаўляючы яго як выпадковую сутычку або рэакцыю на «здраду». Для многіх расійскіх гісторыкаў Пётр заставаўся «вялікім», а рэлігійныя ахвяры — «пабочным эфектам» вайны. Полацкая трагедыя стала пачаткам новых ганенняў на ўніятаў з боку Расіі. Яна ўзмацніла супрацьстаянне паміж праваслаўем (пад кантролем Масквы) і уніяй. У Беларусі гэтыя манахі шануюцца як мучанікі за веру, хоць афіцыйная кананізацыя яшчэ не адбылася. Штогод грэка-католікі Беларусі ладзяць урачыстыя ўшанаванні ў Полацку.
Полацкая трагедыя — не проста эпізод вайны, а яскравы прыклад, як рэлігійныя, палітычныя і ваенныя фактары перапляліся. Яна паказвае цёмны бок «еўрапеізацыі» Пятра I: за моднымі рэформамі і перамогамі часта стаяла жорсткасць і імперская нянавісць да «чужога» (уніяцкага, каталіцкага). Сёння гэтая падзея застаецца важнай часткай гістарычнай памяці грэка-католікаў, нагадваючы пра цану веры і незалежнасці ў часы імперскага ціску. Яна папярэджвае і пра сучасныя выклікі рэлігійнай свабоды ў рэгіёне.